- झापा
हरेक वर्ष मार्च ३ मा विश्वभर अन्तर्राष्ट्रिय जन्म दोष दिवस (International Birth Defects Day) मनाइन्छ। नवजात शिशुहरूको स्वास्थ्यमा गम्भीर असर पार्ने जन्मजात दोष रोकथाम, शीघ्र पहिचान, र प्रभावकारी उपचारमार्फत न्यूनीकरण गर्न सकिन्छ भन्ने सन्देश दिन यो दिवस महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। नेपालमा पनि यो समस्या गम्भीर बन्दै गइरहेको छ, जसलाई न्यूनीकरण गर्न स्वास्थ्य क्षेत्रका सरोकारवालाहरूले थप प्रयास आवश्यक देखिएको छ।
विश्व स्वास्थ्य संगठन (WHO) का अनुसार हरेक वर्ष करिब ३० लाख नवजात शिशु जन्मजात दोष लिएर जन्मिन्छन्। नेपालमा स्वास्थ्य मन्त्रालयको तथ्यांकअनुसार, ६०,१९६ बालबालिकाको परीक्षण गर्दा ३२२ (०.५३%) जनामा जन्म दोष देखिएको छ। तीमध्ये १८३ जनाले उपचार पाइसकेका छन् भने बाँकीलाई उमेर वा तौल मापदण्ड पुगेपछि मात्र उपचार गर्न मिल्ने अवस्था छ।
विशेषज्ञहरूका अनुसार आनुवंशिक कारण, गर्भावस्थामा आमाको स्वास्थ्यमा समस्या, पोषणको कमी, वातावरणीय प्रदूषण, तथा गर्भावस्थामा लिइने केही औषधिहरू जन्म दोषका प्रमुख कारक हुन्। नेपालमा देखिने जन्म दोषहरूमा ओठ-तालु फाट्ने, क्लब फुट, जन्मजात हड्डी समस्या, जन्मजात मुटु रोग, स्नायु प्रणालीसम्बन्धी समस्या, मस्तिष्क हाइड्रोसेफालस, स्पाइना बिफिडा, आँखासम्बन्धी समस्या, र श्रवण क्षमताको ह्रास प्रमुख रूपमा देखिन्छन्।
स्वास्थ्य विशेषज्ञहरूका अनुसार जन्म दोष न्यूनीकरणका लागि गर्भावस्थामा सही आहार, नियमित स्वास्थ्य परीक्षण, प्रसवपूर्व जाँच, आवश्यक खोप, तथा औषधिको उचित प्रयोग अनिवार्य छ। नेपालमा स्वास्थ्य मन्त्रालय तथा विभिन्न गैरसरकारी संस्थाहरूले सचेतनामूलक कार्यक्रम सञ्चालन गर्दै आएका छन्। सुरक्षित मातृत्व सेवा प्रवर्द्धन गर्दै नवजात शिशुको शीघ्र परीक्षणलाई प्राथमिकता दिइएको छ।
फोलिक एसिडको महत्त्व
गर्भावस्थामा महिलाहरूले पर्याप्त मात्रामा फोलिक एसिड लिनु आवश्यक छ। यो विशेष गरी स्नायु प्रणालीसम्बन्धी जन्म दोष (जस्तै, स्पाइना बिफिडा) रोक्न महत्त्वपूर्ण हुन्छ। स्वास्थ्य विज्ञहरूका अनुसार, महिला र पुरुषले गर्भ बस्नुभन्दाअघि कम्तीमा ३ महिनासम्म फोलिक एसिडको नियमित सेवन गर्नुपर्छ। गर्भावस्था पछि पनि पहिलो तीन महिनासम्म महिलाले मात्र यसको सेवन निरन्तर गर्न आवश्यक छ।
यसबाहेक, केही अनुसन्धानहरूले पुरुषहरूले पनि गर्भाधान अघि फोलिक एसिड सेवन गर्नुपर्ने देखाएका छन्, जसले शुक्राणुको गुणस्तर सुधार गर्न मद्दत गर्छ। तर, प्रमुख रूपमा महिलाले गर्भपूर्व र गर्भावस्थाको सुरुआती तीन महिनासम्म फोलिक एसिड लिनु अनिवार्य मानिन्छ। नेपालमा अझै पनि धेरै महिलाहरूमा पोषणको अभाव रहेको कारण फोलिक एसिडको नियमित सेवनबारे व्यापक सचेतना आवश्यक देखिन्छ।
नेपालमा विशेष गरी ग्रामीण क्षेत्रमा गर्भवती महिलाहरू स्वास्थ्य सेवा तथा पौष्टिक आहारको अभावमा जोखिममा रहन्छन्। यसै कारण, स्थानीय तह र समुदायस्तरबाट सचेतनामूलक कार्यक्रम सञ्चालन गर्न जरुरी छ। नेपालमा जन्म दोष रोकथाम तथा पुनःस्थापना कार्यक्रमको प्रभावकारी कार्यान्वयनका लागि राष्ट्रिय अपाङ्ग महासंघ नेपाल (NFDN), करुणा फाउन्डेशन नेपाल, तथा कोशी प्रदेश सरकारको सामाजिक विकास मन्त्रालयले विभिन्न कार्यक्रम सञ्चालन गरिरहेका छन्। विशेष गरी नेपालका पूर्वी क्षेत्रमा परीक्षण कार्यक्रम तीव्र रूपमा सञ्चालन भएको देखिन्छ।
अन्तर्राष्ट्रिय जन्म दोष दिवसले नवजात शिशुहरूको स्वास्थ्यप्रति ध्यान दिन, रोकथामका उपायहरू अवलम्बन गर्न तथा जनचेतना फैलाउन प्रेरित गर्छ। नेपालमा जन्म दोषको समस्या न्यूनीकरण गर्न सरकारी तथा गैरसरकारी क्षेत्रको समन्वयमा थप प्रभावकारी कार्यक्रम सञ्चालन गर्नु आवश्यक देखिन्छ। जन्मजात दोषका कारण कुनै पनि नवजात शिशुको भविष्य जोखिममा नपरोस् भन्ने उद्देश्यले स्वास्थ्य सेवा विस्तार, मातृत्व सुरक्षा, र शीघ्र उपचारका कार्यक्रमहरूलाई प्राथमिकतामा राख्न आवश्यक छ।
