नेपाललाई विश्वसामु सगरमाथाको देश भनेर चिनाइन्छ, तर यही देशमा यस्तो भूभाग पनि छ जसले गहिराइको विशेष कीर्तिमान बोकेको छ। झापा जिल्लाको दक्षिणी छेउमा अवस्थित कचनकवल गाउँपालिका नेपालको सबैभन्दा होचो स्थान हो, जुन समुन्द्री सतहबाट ५८ मिटरको उचाइमा मात्र रहेको छ। भौगोलिक रूपमा होचो भए तापनि यो क्षेत्र ऐतिहासिक, सांस्कृतिक र प्राकृतिक स्रोतका हिसाबले अत्यन्त उच्च महत्त्व राख्दछ। साविकका घेराबारी, पथरिया, केचना, पाठामारी, बनियानी र बालुबाडी गरी छ वटा गाविसहरू मिलेर बनेको यो गाउँपालिका विविधताले भरिपूर्ण छ। यहाँको माटोमा जति उर्वरता छ, यहाँका बासिन्दाहरूको मनमा उति नै आत्मीयता र सामाजिक सद्भाव पाइन्छ।
कचनकवलको इतिहास पल्टाउँदा हामी महाभारतकालीन किम्बदन्तीसम्म पुग्छौँ। भनिन्छ, महाभारत कालमा विराट राजाका गाईवस्तुहरू चराउने मुख्य क्षेत्र यही थियो। ‘केचना’ शब्दबाट अपभ्रंश हुँदै कचनकवल नाम रहन गएको विश्वास गरिन्छ। ऐतिहासिक रूपमा यो क्षेत्र आदिवासी राजवंशी, गनगाई, ताजपुरिया र मुस्लिम समुदायको आदिम थलो हो। वि.सं. २०४४ सालमा तत्कालीन राजा वीरेन्द्रले यहाँको भ्रमण गरी कछुवाको आकृतिमा स्तम्भ निर्माण गर्न लगाएपछि यस क्षेत्रले आधिकारिक रूपमा पर्यटकीय पहिचान पाउन थालेको हो। विगतमा सडक सञ्जालको असुविधा र राज्यको कम प्राथमिकताका कारण यो क्षेत्र केही ओझेलमा परेको थियो, तर यहाँको सामाजिक संरचना र सांस्कृतिक विरासत भने सधैं बलियो रहिआएको छ।
वर्तमान समयमा आइपुग्दा कचनकवलले विकासको गतिमा लामो फड्को मारेको छ। गाउँपालिकाको स्थापनापछि यहाँको मुहार फेरिएको महसुस गर्न सकिन्छ। विशेषगरी पूर्वाधार विकासमा गाउँपालिकाले ठूलो लगानी गरेको छ। गाउँपालिकाको केन्द्र बनियानी बजार अहिले एक आधुनिक व्यापारिक केन्द्रको रूपमा विकास भइरहेको छ भने वडा कार्यालयहरू आफ्नै पक्की भवनबाट सञ्चालित भई सेवा प्रवाहलाई चुस्त बनाइएको छ। शान्ति सुरक्षाको दृष्टिकोणले पनि कचनकवलले आधुनिक प्रविधिको प्रयोग बढाएको छ। विगतमा सानातिना सुरक्षा चुनौतीहरू देखिए तापनि हाल मुख्य बजार तथा चोकहरूमा सिसिटिभी जडान गरी मर्मतसम्भारको निरन्तरता दिइएकाले नागरिकमा सुरक्षाको प्रत्याभूति बढेको छ।
यहाँको अर्थतन्त्रको मुख्य मेरुदण्ड कृषि र पशुपालन नै हो। झापाको ‘अन्न भण्डार’ का रूपमा परिचित यस क्षेत्रमा धान, मकै, तोरी र चियाको व्यावसायिक खेती हुँदै आएको छ। परम्परागत खेती प्रणालीलाई आधुनिकीकरण गर्न गाउँपालिकाले सिँचाइका योजनाहरू र कृषि यान्त्रिकीकरणमा जोड दिएको पाइन्छ। कृषिसँगै पशुपालनलाई पनि व्यावसायिक बनाउन हालैका दिनमा सुविधायुक्त पशु अस्पतालको स्थापना र सञ्चालन गरिएको छ, जसले किसानहरूलाई आफ्ना गाईवस्तुको उपचारमा ठूलो राहत मिलेको छ। यसबाहेक, स्थानीय खानपान र संस्कृतिलाई पर्यटनसँग जोड्ने प्रयासहरू पनि भइरहेका छन्। विशेषगरी जाडो मौसममा यहाँको मौलिक परिकार ‘भक्का’ को प्रवर्द्धनका लागि गरिने कार्यक्रमहरूले कचनकवलको रैथाने स्वादलाई जिल्ला बाहिरसम्म चिनाउन मद्दत गरेको छ।
शिक्षा र स्वास्थ्यको क्षेत्रमा पनि कचनकवलले उल्लेख्य प्रगति गरेको छ। विगतमा शिक्षाका लागि सदरमुकाम वा भारतका सहरहरूमा जानुपर्ने बाध्यता अब कम हुँदै गएको छ। गाउँपालिकाभित्रै दर्जनौं सामुदायिक र संस्थागत विद्यालयहरूले गुणस्तरीय शिक्षा प्रदान गरिरहेका छन्। स्वास्थ्यतर्फ प्रत्येक वडामा आधारभूत स्वास्थ्य सेवाको पहुँच पुर्याउन स्वास्थ्य चौकी र वर्थिङ सेन्टरहरूको स्तरोन्नति गरिएको छ। दुर्गम मानिने सीमावर्ती वडाहरूमा पनि स्वास्थ्यकर्मी र औषधिको उपलब्धताले स्थानीयको जीवनस्तरमा सुधार ल्याएको छ। यद्यपि, अझै पनि विशेषज्ञ स्वास्थ्य सेवाका लागि बाहिर जानुपर्ने अवस्थालाई अन्त्य गर्न भविष्यमा ठूला अस्पतालहरूको आवश्यकता भने खट्किएको छ।
पर्यटनको क्षेत्रमा कचनकवलको सम्भावना असीमित छ। नेपालको सबैभन्दा होचो स्थानमा रहेको स्तम्भ हेर्न आन्तरिक तथा बाह्य पर्यटकहरूको आगमन बढ्दो क्रममा छ। यहाँका सिमसार क्षेत्रहरू, पोखरीहरू र हरियालीले आगन्तुकलाई लोभ्याउने गरेको छ। केचना स्तम्भ परिसरलाई थप व्यवस्थित बनाउँदै वनभोज स्थल र बाल उद्यानहरूको निर्माणले यसलाई पारिवारिक गन्तव्यको रूपमा विकास गरिरहेको छ। भविष्यमा नेपालको सबैभन्दा अग्लो सगरमाथा र सबैभन्दा होचो कचनकवललाई जोडेर ‘एभरेस्ट टु केचना’ जस्ता पर्यटकीय प्याकेजहरू बनाउन सके यसले अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा चर्चा पाउने निश्चित छ।
कचनकवलको भविष्य निकै सुनौलो देखिन्छ, तर यसका लागि केही चुनौतीहरूलाई पार लगाउनु आवश्यक छ। विशेषगरी मेची र अन्य ससाना नदीहरूबाट वर्षायाममा हुने डुबान र कटानको समस्या यहाँको मुख्य चुनौती हो। यसको दीर्घकालीन समाधानका लागि बलियो तटबन्ध निर्माण गर्नु भावी नेतृत्वको मुख्य कार्यभार हुनेछ। साथै, सीमावर्ती क्षेत्र भएकाले सिमानाको सुरक्षा र भारतसँगको व्यापारिक सम्बन्धलाई व्यवस्थित बनाउनुले यहाँको आर्थिक भविष्य निर्धारण गर्नेछ। युवाहरूलाई वैदेशिक रोजगारीको विकल्पमा स्वदेशमै राख्न कृषिमा आधारित उद्योगहरूको स्थापना र पर्यटन प्रवर्द्धनमा युवा सहभागिता बढाउनु अबको आवश्यकता हो।
समग्रमा भन्नुपर्दा, कचनकवल अब केवल भूगोलको एउटा होचो अङ्क मात्र होइन, यो विकास र समृद्धिको नयाँ उचाइ चुम्ने तयारीमा रहेको एक सबल स्थानीय तह हो। विगतको जगमा टेकेर वर्तमानको पसिनाले सिञ्चित गर्दै भविष्यको सुन्दर महल बनाउन कचनकवलवासी र स्थानीय सरकार हातेमालो गर्दै अघि बढिरहेका छन्। कृषि, पर्यटन, पूर्वाधार र मानवीय विकासको सन्तुलित मोडलमार्फत कचनकवलले आगामी दिनमा देशकै नमूना गाउँपालिका बन्ने सामर्थ्य राख्दछ।
